بيان وجوب التوبة وفضلها (3/3)

Hؤلاء صدق من وجه إذ أخبر كل واحد عما أصابه من معرفة الفيل ولم يخرج واحد في خبره عن وصف الفيل ولكنهم بحملتهم قصروا عن الإحاطة بكنه صورة الفيل فاستبصر بهذا المثال واعتبر به فإنه مثال أكثر ما اختلف الناس فيه وإن كان هذا كلاما يناطح علوم المكاشفة ويحرك أمواجها وليس ذلك من غرضنا فلنرجع إلى ما كنا بصدده وهو بيان أن التوبة واجبة بجميع أجزائها الثلاثة العلم والندم والترك وأن الندم داخل في الوجوب لكونه واقعا في جملة أفعال الله المحصورة بين علم العبد وإرادته وقدرته المتخللة بينها وما هذا وصفه فاسم الوجوب يشمله

Bu kişiler bir açıdan doğru söylediler; çünkü her biri filin kendisine nasıl göründüğünü anlatmış, hiçbiri anlattığında filin tasvirinden sapamamıştır. Ancak kendi tecrübelerine göre konuştukları için filin gerçek mahiyetini tamamen kavramada eksik kalmışlardır. Bu misalle göz açılsın ve ibret alsın, zira bu, insanların en çok ihtilaf ettikleri bir misaldir. Her ne kadar bu söz, keşfi ilimlerle karşılaşıp onların dalgalarını harekete geçirse de, bu konusu amacımız değildir. Öyleyse dönelim söz konusu meselemize, o da şudur: Tövbe, bütün üç cüzüyle—ilim, pişmanlık ve fiilin terkiyle—vaciptir. Pişmanlık da vaciplik kapsamına girer; zira o, kulun ilmi, irâdesi ve bu ikisi arasına yerleştirilmiş kudreti tarafından sınırlanmış Allah'ın fiillerinin cümlesi içinde yer almıştır. Bu niteliğe sahip olan her şey vaciplik adına dâhildir.