الباب الخامس في آداب المتعلم والمعلم (5/5)

İnsan tek başına yaşayabilseydi buna ihtiyaç duymazdı; fıkıh ise bundan şu yönüyle ayrılır ki insan tek başına olsaydı belki de ondan müstağni kalabilirdi. Fakat insan öyle bir yaratılış üzere yaratılmıştır ki tek başına yaşayamaz; zira ekip biçmek, ekmek pişirmek suretiyle yiyeceğini, giyeceğini ve barınağını temin etmede, bütün bunların araç gereçlerini hazırlamada tek başına yeterli olamaz. Bu yüzden başkalarıyla karışmaya ve yardımlaşmaya mecbur kalmıştır. İnsanlar birbirine karıştığında ve şehvetleri kabardığında şehvet sebeplerine yönelik çekişmeye, çatışmaya ve savaşmaya düşerler; savaşmaları yüzünden dışarıdan gelen rekabet sebebiyle helâk olurlar, tıpkı içteki mizaç zıtlıkları sebebiyle helâk oldukları gibi. Tıp ile içteki çekişen mizaçlarda itidal korunur; siyaset ve adaletle de dışarıdaki rekabette itidal korunur. Mizaçların itidal yolunu bilmek tıptır; insanların muamelelerinde ve fiillerinde itidal yolunu bilmek ise fıkıhtır. Bütün bunlar, bir binek mesabesinde olan bedeni korumak içindir.

Öyleyse nefsiyle mücahede etmeyen ve kalbini ıslah etmeyen kişinin sırf fıkıh veya tıp ilmine yönelmesi, tıpkı hac yolculuğuna çıkmadan deve satın alıp yem vermeye, su kırbası satın alıp dikmeye yönelen kimse gibidir. Ömrünü fıkıh tartışmalarında geçen ince kelime meselelerine gömen kişi de, ömrünü hac için kullanılan su kırbasının dikilmesinde kullanılan ipliklerin sağlamlaştırılmasına dair ince ayrıntılara gömen kimse gibidir.

Bunların, kalbi ıslah edip müşahede (keşif) ilmine ulaştıran yola girenlere nispeti, o kimselerin hac yoluna girenlere veya hac rükünlerini yerine getirenlere nispeti gibidir. Bunu önce iyice düşün ve bu nasihati -bizzat bu durumu yaşamış, ona ancak çetin bir gayretten ve şehvetin sırf peşinden giderek halkın gerek avamından gerek havassından ayrılma konusunda tam bir cesaretten sonra ulaşabilmiş- birinden karşılıksız kabul et. İşte bu kadarı öğrenciye düşen vazifeler konusunda yeterlidir.