بيان حقيقة المحاسبة بعد العمل

İşten Sonra Nefis Muhasebesinin Hakikatinin Beyanı

Bil ki, kulun günün başında nefsiyle hak üzere olmayı şart koştuğu bir vakti olduğu gibi, günün sonunda da nefsini sorguya çekip bütün hareket ve sükûnetlerinden hesaba çektiği bir saati olması gerekir. Nitekim dünya tacirleri, dünyaya olan hırslarından ve elde edemedikleri şeyden korktuklarından ötürü, her sene, ay veya gün sonunda ortaklarıyla böyle hesaplaşırlar. Oysa kaçırdıkları o şey kaçırılsa bile onlar için hayırlı olabilir ve elde etseler bile ancak birkaç gün kalır. Öyleyse akıllı kişi, ebedî şekavet ve saadetle ilgili olan hususlarda nefsini nasıl hesaba çekmez? Bu gevşeklik ancak gafletten, hüsrandan ve muvaffakiyetsizlikten kaynaklanır; bundan Allah'a sığınırız.

Ortakla hesaplaşmanın manası, sermayeye, kâra ve zarara bakıp fazlalığı eksiklikten ayırt etmektir. Eğer bir fazlalık hasıl olmuşsa onu tam alır ve şükreder; eğer zarar varsa ortağını bununla sorumlu tutar ve gelecekte telafi etmekle mükellef kılar. İşte böylece kulun dinindeki sermayesi farzlardır, kârı nafileler ve faziletlerdir, zararı ise günahlardır. Bu ticaretin mevsimi günün tamamıdır, muamele ettiği kişi ise kötülüğü emreden nefsidir. Öyleyse önce onu farzlar üzerinden hesaba çeksin: Eğer onları gereği gibi yerine getirmişse Allah Teâlâ'ya şükretsin ve nefsini bunun benzerine teşvik etsin; eğer farzları tamamen kaçırmışsa kazasını talep etsin; eksik yerine getirmişse nafilelerle telafi etmekle mükellef kılsın; bir günah işlemişse onu cezalandırmak, azarlamak ve kınamakla meşgul olsun ki ondan, işlediği kusuru telafi edecek şeyi elde etsin—tıpkı tacirin ortağıyla yaptığı gibi.

Nasıl ki dünya hesabında tanecik ve kırat kadar şeyi araştırır, fazlalık ve eksikliğin girdiği yerleri korur ki hiçbir şeyde aldatılmasın; öyleyse nefsin aldatmasından ve hilesinden de sakınmak gerekir, çünkü o aldatıcı ve hile ile örtülüdür. Önce onu, gün boyunca söylediği bütün sözlerin doğru cevabını vermekle sorgulasın; kıyamet meydanında başkasının üstleneceği hesabı burada kendisi üstlensin. Aynı şekilde bakışları, hatıraları, düşünceleri, kalkışı, oturuşu, yiyişi, içişi, uykusu hakkında da sorgulasın; hatta sükûtu hakkında niçin sustuğunu, hareketsizliği hakkında niçin durduğunu sorsun. Nefis üzerindeki vazifenin tamamını bilip, onda vazifenin ne kadarının yerine getirildiği kendisince sabit olunca, o miktar ona hesaplanmış olur ve geriye kalan kendi aleyhine ortaya çıkar. Bunu nefsine tespit etsin ve kalbinin sayfasına yazsın; tıpkı ortağı üzerindeki kalan miktarı kalbine ve hesap defterine yazdığı gibi.

Sonra nefis, kendisinden alacakların tahsil edilebileceği bir borçludur: Bazısı tazminat ve garantiyle, bazısı aynının iadesiyle, bazısı da ceza vermekle tahsil edilir. Bunlardan hiçbiri, hesabın tahkik edilip üzerindeki hak borcun kalanı ayırt edilmeden mümkün olmaz. Bu gerçekleştiğinde artık talep etme ve tahsil etme işine girişilir.

Sonra nefsi, bütün ömür boyunca gün gün, saat saat, bütün görünen ve gizli organlar üzerinden hesaba çekmek gerekir; nitekim Tevbe İbnü's-Samme'den nakledildiği üzere—Rakka'da bulunan ve nefsini hesaba çeken biriydi—bir gün kendisini hesapladı: Altmış yaşında olduğunu buldu. Günlerini hesapladığında yirmi bir bin beş yüz gün ettiğini gördü. Bunun üzerine feryat etti ve dedi: "Vay hâlime! Meleğe yirmi bir bin günahla karşılaşacağım, hâlbuki her günde on bin günah varken nasıl olur!" Sonra baygın düştü, meğer ölmüştü. Bir ses işitildi, diyordu ki: "Ne mutlu sana, en yüce cennete koşuş!" İşte böylece kişi, nefsini nefesler üzerinden, kalp ve organlarla işlediği günahlar üzerinden her saat hesaba çekmelidir. Eğer kul, işlediği her günah için evine bir taş atsaydı, evi ömrünün kısa bir süresinde dolardı; fakat o, günahları korumakta gevşeklik gösterir, hâ