بيان حقيقة النعمة وأقسامها (1/6)

Nimetlerin Gerçek Mahiyeti ve Bölümleri

Bil ki her hayır, her zevk, her mutluluk, hatta her istenen ve etkili şey nimetdir denilir. Ancak gerçekte nimet, ahiret mutluluğudur. Bunun dışında kalan şeylere nimet ve mutluluk denilmesi ya hatasız ya da mecazlıdır. Örneğin, ahirete yardımcı olmayan dünyevi mutluluğa nimet denilmesi saf bir hatadır. Bazen bir şeye nimet adını vermek doğru olabilir, ama onu ahiret mutluluğuna nispet ederken daha doğru olur. Bütün etmenler, ister doğrudan ister aracılar vasıtasıyla olsun, ahiret saadeti sağlayan ve ona yardımcı olan her şeye nimet demek doğru ve sadıktır, çünkü o gerçek nimete götürür.

Şartlandırmayla şöyle bölünür: İnsana nispet edilen bütün konular iki taraftan faydalı olan ve her iki taraftan zararlı olan, bu dünyada faydalı ama sonradan zararlı olan, bu dünyada zararlı ve ıstırap veren ama sonradan faydalı olan diye dörde bölünür. Dünya ve ahiret için faydalı olan, mesela ilim ve güzel ahlak gibi, gerçek nimettir. Her iki taraftan zararlı olan, bilgisizlik ve kötü ahlak gibi, gerçek belalıdır. Şu anda faydalı ama sonradan zararlı olan, şehvetin peşinde koşmanın zevki gibi, akıl sahipleri nezdinde saf belâdır; cahiller onu nimet sanırlar. Örneği, açlık çeken biri zehir içeren bal bulsa, cahil ise bunu nimet sayar; akıl sahibi ise bunun kendisine gönderilen belâ olduğunu bilir.

Şu anda zararlı ve acı veren ama sonradan faydalı olan ise akıl sahipleri için nimettir, cahiller için belâdır. Örneği, iğrenç tat olan ama hastalıkları iyileştiren ve sağlığa getiren ilaçtır. Cahil çocuk bunu içmeye zorlandığında belâ sanır; akıllı kişi ise onu nimet sayar ve ona yönlendireni minnet altında tutar. Bu yüzden anne çocuğunu hicramedan menederken, baba onu teşvik eder. Çünkü baba akılının kemaline göre sonucu görür, anne aşırı sevgisi ve eksikliğinden dolayı sadece şimdiki hali görür. Çocuk cehali sebebiyle annesini babasına öncelemek isteyip annasına karşı güvenli hisseder ve babasını düşman telakki eder. Oysa akıllı olsa bilebilir ki anne, gizli bir düşmandır; çünkü onu hicramedan uzak tutması daha büyük hastalıklara ve ıstıraçlara yol açar. Ancak cahil dost, akıllı düşmandan daha kötüdür. Her insan kendisinin dostudur, fakat cahil bir dosttur; bu yüzden ona düşman bile yapmaz böyle şeyler.

İkinci Bölüm: Bil ki bütün dünyevi etmenler karışık olup iyiliği şerre karışmıştır; nadir olarak tamamen iyi olanlar vardır, mesela mal, aile, çocuk, akrabalar, makam gibi şeyler. Bunlar şöyle bölünür: Zararı faydası aşan mesela yeterli malı ve makamı; ve faydası zararını aşan mesela çok para ve geniş makam, çoğu insanlar için; ve zararı faydayı dengeleyen konular. Bu şeyler insanların durumlarına göre değişir. Bazen salih bir insan çok mal olsa da fayda görür, onu Allah yolunda harcar ve hayırlara yönlendirir; böylesi durumda bu tevfik onun için nimettir. Bazen bir kişi çok az maldan da zarar görür, çünkü hep yetersiz sayıp Rabbinden şikâyet eder ve artışını talep eder; böylesi durumda bu terk onun için belâdır.

Üçüncü Bölüm: Hayırlar başka bir açıdan, kendi itibarıyla etkili olan, başka şey için etkili olan ve hem kendi itibarıyla hem başkası için etkili olan diye bölünür. Birincisi, kendi itibarıyla sadece etkili olan, mesela Allah'ın yüzünü görmenin zevki ve O'yla karşılaşmanın mutluluğu, yani sonu olmayan ahiret saadeti gibi; bu onun dışında başka maksada ermek için talep edilmez, sadece kendi itibarıyla talep edilir. İkincisi, başkası için talep edilen ve kendi itibarıyla hiçbir maksadı olmayan, mesela dirhamlar ve dinârlar gibi; ihtiyaç bu parayla biterse, altın çakıl taşı gibi olur. Ancak bu lezzatlara çabuk erişmenin aracı olduğundan cahilnezinde kendi itibarıyla sevilen olmuş, onu toplarlar, kumbaraya atarlar, faizle alışveriş ederler ve onu maksad sanarlar. Bunlara benzer olan, birini seven kişi onun elçisini sevip onunla arasında birleştiren elçisini severse, sonra elçisini sevmekte asılı olanı unutup, ömür boyu yüz çevirmişse ve elçisinin bakımı ve hizmetinde meşgul olmuş olması, son derece cehalet ve sapkınlıktır. Üçüncüsü, hem kendi itibarıyla hem başkası için talep edilen, mesela sağlık ve selamettir. Çünkü bunlar talep edilir ki onun sayesinde Allah'a ulaştıran zikir ve fikir yapabilsin, ya da dünyevi lezzatleri istife etmek için ona erişsin. Ancak aynı zamanda kendi itibarıyla da talep edilir. Çünkü insan kendisinin bu şeyin yönelik olduğu amaca ihtiyaç duymasa bile, yine selameti bir salametin olması itibariyle talep eder. Bundan dolayı sadece kendi itibarıyla etkili olan şey, hakikatte hayrın ta kendisi ve nimettir. Hem kendisi hem başka için etkili olan ise nimettir, ama birincisinden aşağıdır. Ama sadece başkası için etkili olan, mesela altın ve gümüş, kendi itibarlarıyla birer cevher olmak itibariyle nimet denilmez, sadece birer vasıta olmak itibariyle. Böylece bunlar, başka bir amaca ulaşmanın vasıtası olmaksız elde edilemey