بيان الطريق في تحقيق ذكر الموت

Ölümü Hatırlama Konusunda Yolun Beyanı

Bil ki ölüm dehşetli bir şeydir ve tehlikesi büyüktür. İnsanların bundan gafil olmaları, bunun üzerinde çok düşünmemeleri ve onu sık sık hatırlamamalarındandır. Onu hatırlayan kişi bile bunu boş bir kalple değil, dünya hevesine meşgul bir kalple hatırlar; bu sebeple ölüm hatırası onun kalbine etki etmez.

Bu konudaki yol şudur: Kul, ölüme dişli olan başkası dışında her şeyden kalbini temizlemeli. Tıpkı biri tehlikeli bir çölü geçmeye veya denize çıkmaya niyet ettiğinde, başka hiçbir şey düşünmez gibi. Ölümü hatırlamayı kalbine yerleştirdiği zaman, bunun ona tesir etmesi yakındır. O vakit dünyadan sevinç ve huzuru azalır ve kalbi kırılır.

Bu konudaki en tesirli yol, kişinin geçmiş yaşıdaşlarını ve benzerlerini çokça hatırlaması, onların ölümlerini ve toprak altında yatışlarını düşünmesi, onları saltanatlarında ve çeşitli hallerinde tasavvur etmesi, sonra toprağın şimdi onların güzel yüzlerini nasıl sildiğini, cesedlerini mezarlarda nasıl dağıttığını, eşlerini dul bıraktığını, çocuklarını yetim yaptığını, mallarını heder ettiğini, mescidlerinden ve meclislerinden nasıl boşaltıldığını ve izlerinin nasıl silindi meditasyon yapması.

Bir kişi başka bir kişiyi hatırladığı zaman, onun halini, ölüm şeklini, tasavvurunu kalbinde ayrıntılarıyla canlandırırsa—onun canlılığını, gelip gidişini, yaşamak ve kalmak için yaptığı tasarılarını, ölüme duyduğu gafletini, sebeplerin uygun gelmesine kapılmayı, kuvvet ve genç yaşa dayalmayı, gülüp eğlenmeye eğilimini ve kendisini bekleyen dehşetli ölüm ile çabuk helak hakkında tamamen gafil olmayı; şimdi bacakları ve eklemleri çökmüşken bir zamanlar nasıl yürüdüğünü; dili solucanlar yemişken bir zamanlar nasıl konuştuğunu; dişleri toprak yemişken bir zamanlar nasıl güldüğünü; ölümüne kadarki on sene için kendine gereksiz bir şeyler tedbir etmişken, ölümle arası bir aydan fazla olmayan bir zamanda bunun farkında olmadığını, ne kendisine yapılacak bilinerek gelen ölüme kadarki haberdar olmadığını; nihayet ölüm beklenmedik bir saatte geldi de meleklerin suretleri açıldı ve işitişine ya cennet ya da cehennem çağrısı çaldığını; bundan sonra bu kişi kendi nefsine bakar ve "Ben de onlar gibi gibiyim, benim gafletim de onlar gibi, sonumuz da onlarınki gibi olacak" der—bunun gibi düşünceler beslemek gerekir.

Ebu'd-Derda radiyallahu anh şöyle dedi: "Ölüleri hatırladığında kendini onlardan biri say."

İbn Mesud radiyallahu anh şöyle söyledi: "Mutlu olan kimse başkası tarafından uyarılmış olanıdır."

Ömer b. Abdulaziz şöyle dedi: "Görüyor musunuz, her gün birisini Allah azze ve celle'ye doğru gönderiyorsunuz; onu yeryüzünün bir çatlağına koyuyorsunuz, toprak başlığı olmuş, sevgilileri geride bırakmış, sebepleri kesilmiş halde."

İşte bu tür düşüncelerle beraber kabirlere girme ve hastaları ziyaret etme, kalpteki ölüm hatırasını her sefer yeniler; ta ki bunun üzeri öyle hâkim olur ki gözün önüne oturur. O zaman kalbini ona daya ve gafalet yurdundan yüz çevirme yakındır. Aksi takdirde kalbin yüzü ve dilin ucuyla yapılan hatırlamaya, uyarıp ikaz etmede pek az faydası vardır.

Kalbine dünyadan bir şey hoş geldiği zaman, derhal hatırlamalı ki kendisinden ayrılmaktan kurtulmak yok. İbn Mutai bir gün evini seyretti, güzelliği hoşuna gitti; sonra ağladı ve dedi: "Vallahi ölüm olmasaydı seninle sevinçli olurdum; kabirlerin darlığına düşeceğimiz akıbete olmasaydı dünyada gözlerimiz kara yetmezdi." Daha sonra o kadar şiddetli ağladı ki sesinin çıkışı yükseldi.