المقام الأول من المرابطة: المشارطة (1/2)

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

Mertebeler İçinde Birincisi: Şart Koşma (1/2)

Bil ki, ortaklık ticaretinde ve ortak yönetilen mallarda muhasebe zamanında tüccarların talepleri kârın sağlam olmasıdır. Tüccar ortağını yardımcı kıldığı gibi, ona parayı teslim eder ve sonra hesap görür; işte akıl da öyle Âhiret yolunda bir tüccardır. Onun talep ettiği şey ve kârı ise nefsin zekâsıdır, çünkü bunun yoluyla nefis başarılı olur. Allah Yüce'si buyurmuştur: "Onu zekâya erişenler başarılı olmuş, başarısızlığa düşenler ise başarısız olmuştur." Bu başarı salih amellerle gerçekleşir.

Akıl bu ticarette kendisine yardım etmesi için nefisten faydalanır; onu kullanır ve işletir, nefsi zekâya eriştirecek işlerde. Tüccar da ortağından ve kölesi gibi çalışan gencinden faydalanır. Tıpkı ortağın karşı taraf olup kâra ilişkin ihtilaf ve çekişmeye girmesi gibi, akıl da nefisle ilişkisini düzenleme, gözetleme, muhasebe ve ceza ya da azarlama olmak üzere dört aşamaya tabi tutmak zorundadır. Birinci olarak nefisle şart koşmalıdır, ona görevler tayin eder, şartlar ileri sürer, başarılı olmanın yolunu gösterir ve bu yolları takip etmeye kesin davranır. İkinci olarak onu bir an bile gözden kaçırmamalıdır; çünkü eğer onu ihmal ederse, ondan ancak hiyanetle rüştü ve mal kaybıyla karşılaşır; tıpkı hain köle gibi ki eğer ona fırsat bulduysa ve parayı yalnız bulursa, kötülüğü işler. Sonra görev bitince onu muhasebe etmeli, şart koştuğu şeyleri yerine getirmesi için onu talep etmelidir. Çünkü bu ticarenin kârı Cennet-i Alâ'dır ve Sidretü'l-Münteha'ya ulaşmaktır; Peygamberler ve Şehidlerle birlikte olmaktır. Bu konuda nefisle hesabı titizlemek, dünyadaki kârlarda titizlemekten çok daha önemlidir; zira dünyadaki kârlar Âhiret nimetine kıyasla hakir ve değersizdir. Sonuçta bunların da sonu yok olup çürümektir. Ebedî sürmeyen bir iyilikte iyilik yoktur; sürmeyecek bir kötülük, sürmeyen bir iyiliğin yüz katı iyidir; çünkü sürmeyen kötülük bittiği zaman, bitişinden dolayı daim bir sevinç kalır ve kötülük geçer gider. Ama sürmeyen iyilik bittiği zaman, bitişinden dolayı daim bir pişmanlık kalır ve iyilik geçer gider. Bundan dolayı denilmiştir: "Benim için en ağır üzüntü, sahibinin onu geçici zannettiği bir sevinç içindedir."

Her kim akıl sahibi ise, Allah'a ve Ahiret Gününe iman etmiş ise, nefisini muhasebeye almaktan, hareketlerinde, duruşlarında, aklındaki hayallerde ve adımlarında ona dar kapmaktan geri durmamalıdır. Çünkü ömrün her bir nefesi (soluk) hiçbir bedelle telafi edilemeyecek değerli bir cevherdir; bununla sonu bitmeyecek hazineyi satın almak mümkündür; öyle bir hazine ki nimetleri ebedî ebedidir. Eğer ömrün nefesleri ziyaa veya helak getiren işlerde harcanırsa, bu akıllı bir nefsin kabul etmeyeceği büyük ve dehşetli bir kayıptır.

Kul sabah olunca sabah namazını bitirdikten sonra, bir saatini boşaltıp nefisle şart koşmaya ayırmalıdır; tıpkı tüccarın mallı ortağa teslim ederken toplantı yerine boşalt aldığı gibi. Nefse şöyle söyler: "Benim hiçbir sermayem yoktur, sadece ömrüm vardır. Bu bitince, sermaye de bitmiş demektir ve ticaretten ümit kesmek gerekir. İşte bu yeni gün Allah bana mühlet verdi, ömrümü uzattı, bana lutufta bulundu. Eğer beni alsa idi, keşke bir gün daha dünyaya dönebilseydim de o günde salih bir amel yapabilseydim diye temennide bulunurdum. Öyleyse hesapla: Sen ölmüş, sonra dönüştürülmüşsün. Artık sen, sen! Bu günü ziyaa sokma. Çünkü her bir nefes, değeri ölçülemez bir cevherdir. Ey nefis, bil ki bir gün-gece yirmi dört saattir. Hadislerden nakledilmiştir ki, kula her gün-gece için yirmi dört sandık açılır, arada sırada dizilmiş olur. Ondan ona bir sandık açılır; o sandığı nurla dolu görür, o saatte yapıp ettirilen iyi işlerinden olur. Bundan dolayı ona gelen sevinç ve fark ve müjde ve işaret, o nurların müşahede etme sevinci öyle bir haldedir ki, eğer cehennem ehline dağıtılsa idi, o sevinç onları cehennem azabını duymaktan gafil kılar idi. Sonra ona bir başka sandık açılır, siyah, karanlık, ondan batar koku çıkar ve karanlığı onu sarar. Bu, o saatte isyan edilmişdir. Bundan dolayı ona gelen korku ve dehşet, öyle bir haldedir ki, eğer Cennet ehline dağıtılsa idi, onların Cennet nimetini tatma keyfiyetini bozardı. Sonra ona bir başka sandık açılır, boş bir sandık; içinde ne sevindirmesi ne de üzdürmesi olan bir şey yoktur. Bu, uyuduğu, bî-haber kaldığı, ya da dünyadaki mübah işlerle meşgul olduğu saattir. Bundan dolayı onun boşluğundan tüm ümitler kesilir; çok kâr eden ve büyük mülk sahibi, bunu ihmal edip taksirde bulunmaktan, fırsat kaçırmaktan dolayı duydukları kayıp ve pişm